REJİM YAŞATICISI OLARAK; HALKEVLERİ

NEVZAT ÜLGER

11-10-2024 21:33

İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından 1912 yılında kurulmuş olan Türk Ocakları 1931-32 yıllarında kapatılarak yerine “Halk Evleri” kuruldu ve Türk Ocakları’nın bütün mal varlığı Halk Evleri’ne devredildi.

Nerede Halkevi açılacağına CHP'nin merkez karar organı karar veriyordu. Mesela Ankaradaki Halkevleri Genel Merkezi doğrudan CHP Genel Sekreterliği’ne bağlıydı. Doğal olarak Halkevleri üyeleri de partinin üyeleri oluyordu. Bu ve benzeri uygulamalardan dolayı “parti devleti” kavramı kadar “devlet partisi” kavramı da gündemden hiç düşmedi. Tıpkı bunun gibi “Köy Odaları” da aynı mantıkla oluşturuldu. Tek fark; halkevleri il ve ilçe merkezlerinde, köy odaları ve köy enstitüleri de köylerde aynı amaç için çalışıyordu.

Halk Evleri; cumhuriyet ve batılılaşma fikir ve hayat tarzını şehirde yaşayan insanlara anlatmak ve göstermek için oluşturulmuştur. Kısa bir süre sonra, o dönemde faal olan Türk Ocakları 1931 yılında kapatılarak, bütün mal varlığı Halk Evleri’ne devredilmiş ve onların yerine ikame edilmiştir.

CHP, Cumhuriyet ilke ve inkılâplarının halk tarafından topyekûn benimsenmesi ve bu uğurda çalışacak vatandaşların yetiştirilmesi maksadıyla 19 Şubat 1932’de “Halkevi” adını verdiği binaların açılışını gerçekleştirmiştir.  Halkevleri, devrim inkılâpları adı altında; müzik, resim, heykel, tiyatro, sinema, spor, folklor, tarih, edebiyat, müze, köycülük, kütüphanecilik, okuma-yazma, dergi-kitap yayını, sosyal yardım başta olmak üzere birçok alanda halkın katılımını sağladığı çeşitli yaygın faaliyetler tertip etmiş, kurslar ve sergiler açmış, konserler ve konferanslar düzenlemiştir.

19 Şubat 1932’de 14 merkezde açılan halkevlerinin sayısı hızla artmış, kendisini merkeze yakın gösterme çabası içerisinde olan insanların gösterdikleri çabayla 1939’un sonlarında bu sayı 378’e ulaşmıştır. Halkevlerine her yıl yenileri eklenerek 1951 yılında kapayıncaya kadar bu sayı devamlı artmıştır.

Halkevlerinin başkanları o illerin valileri idi.  İllerde Halkevi açılması önemli bir politika olduğu için, Elaziz Valisi (Şehrin ismi o yıllarda henüz Elazığ olmamıştı.) Tevfik Gür’ün gayretleriyle bir halkevi de Elazığ merkezinde açılmıştır. Hatta Elazığ Halkevinin 23 Şubat 1934’te açılacak halkevleri arasında bulunacağı, 1933 yılında “Altan” dergisinde ilan edilmiştir.

Halkevi yapısı planlanırken bir de “Cumhuriyet Meydanı” fikri oluşuyordu. Halkevi; ortasında Atatürk Heykeli olan Cumhuriyet Meydanı’nın bir kenarında olmalıydı. Şehrin mimarisini de ilgilendiren “Atatürk Heykeli, Cumhuriyet Meydanı ve Halkevi” kompleksi için şehrin batı tarafında Malatya Caddesi üzerinde Himaye-i Etfal Cemiyeti’ne (Çocuk Esirgeme Kurumu’na) ait geniş arsadan ve hemen bunun karşısında “Beş Kardeşler” olarak bilinen mensucat şirketine ait arsalardan yerler ayırmak yoluna gidildi. Bu yerlerin önemli bir kısmının Himaye-i Etfal Cemiyetine (Çocuk Esirgeme Kurumu) ait olması işi kolaylaştırıyordu.  Ulusal kültür kaynağının etrafında bir çocuk bakımevi, bir çocuk oyun yeri, bir çocuk bahçesi vücuda getirilmek suretiyle çok geniş bir kompleks oluşturuldu.

20 Kasım 1933 tarihinde açılan Elazığ Atatürk Anıtı, bronz döküm olup, Ali Kenan Yontuç tarafından yapılmıştır. Burada Atatürk kaput giymiş sol elinde dürbün tutar vaziyette durmaktadır.

Cumhuriyet Meydanı ve Atatürk Heykeli’nin ardından, 23 Şubat 1934 Cuma günü Halkevi'nin açılışı gerçekleştirildi. Himaye-i Etfal (Çocuk Esirgeme Kurumu), Hilali Ahmer (Kızılay) ve Muallim Teşekkülleri (Öğretmen kuruluşları) yapı içine alınmış ve mevcut odalardan sekizi komitalara verilmiş ve her oda üstü kristal camlı masalar etajer gömme dolaplar, halı, soba ve deri kaplı koltuk takımları ile döşenmiştir. Yönetiminde günümüz toplumunun da tanıdığı;  Osman Öğe, Ömer Kemal Ağar, Bahri Turgut Okaygün, Ahmed Karakaya, Nafi Gecekuşu gibi isimler vardır.

Yapılan halkevinin hemen yanında oluşturulan parka da “Kültür Parkı” adı verildi.

Halkevinin açılması ile beraber başkanlığına da dönemin Elazığ Valisi Tevfik Gür getirildi. Devam eden süreçte Vali Tevfik Gür tam dört yıl dört ay Elazığ Halkevi Başkanlığı yapmıştır. 1959 yılında mahalle haline dönüştürülen Sürsürü’de yapılan ilkokula “Vali Tevfik Gür İlkokulu” adı verilmiştir.

Elazığ’da açılan halkevleri:

Elazığ Merkez Halkevi (23 Şubat 1934)

Harput Halkevi (23 Şubat 1934)

Maden Halkevi

Palu Halkevi

Soyadı kanunu sonrası “Saçlı” soyadını alan Ahmet Hoca (Saçlı Hoca) Harput Halkevi’ne 20 lira aylıkla sekreter yapılmıştır.

1944 yılında kitap odasındaki raflar ihtiyacı karşılayamayınca Saçlı Hoca CHP Genel Sekreterliğinden “camlı dolap” yapmak için 275 lira ödenek istemiş, bu işlerden sorumlu Urfa Mebusu Şair Ahmet Kudsi Tecer kendisine bir ay içerisinde bu parayı havale etmişti...

 “Demokrat Parti iktidarında Halkevleri kapatılınca bu kitaplar Elazığ Umumi Kütüphanesi’ne getirilmiştir. Kitaplar kütüphanenin deposunda 4 yıl bekletilmiş, Milli Eğitim Bakanlığının emriyle Kasım 1955’te İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’ne nakledilmiştir. 26.11.1955’te düzenlenen tutanakta şu ibareler yer almaktadır:

 “Harput eski halkevinden Elazığ Umumi Kütüphanesine devredilen ve Vekâlet yüksek makamının emirleri ile kütüphanemize nakli yapılan ilişik listede (32 sayfa) müfredatı yazılı 440 yazma, 9 taşbasması, 5 basma cem‛an [toplam] 454 kitabın listede belirtilen vasıfları ve hususiyetleri ile tarafımızca teslim alındığını bildirir zabıt varakasıdır.”

Bu kitaplar 65 yıldır Süleymaniye Kütüphanesinde “Harput Koleksiyonu” adı altında araştırmacıların ilgisini beklemektedir.” (Ahmet Karataş)

Altan dergisi, 1935 - 1937 yıllarında Elazığ Halkevi tarafından çıkarılmıştır. İlk adı" Çığır " olan derginin ismi sonradan "Altan" olarak değiştirilmiştir. Aylık olarak yayınlanan dergi, kültür - sanat ve folklor ağırlıklı konuları içeriyordu.  Böylelikle Elazığ Halkevi kendi idare heyeti tarafından çıkarılan bir yayın organına sahip oldu.

Halkevlerinin toplumsal ve kültürel hizmetlerinden biri de topyekun bir seferberlikle kitap toplamak, kütüphane oluşturmak ve okuma yazma öğrettikleri vatandaşların bu kitaplara kolaylıkla erişmesini sağlamaktı. Bu kurumlarda hiçbir ayırım yapılmadan eski harfli yeni harfli, İngilizce, Fransızca, Almanca, Rumca, Ermenice kitaplar toplanmış, tertip ve tasnif edilerek kütüphaneler oluşturulmuş, bunlar her yıl düzenli aralıklarla müfettişler tarafından kontrol edilmiş ve raporlar düzenlenmiştir.

Elazığ Halk Evi’nin Köycülük şubesinin de önemli hizmetleri olmuştur. O yıllarda vatandaşlarının yüzde sekseni köylü olan bir memlekette, Halkevinin işlevi oldukça önem arz etmiştir. Bizim kültürümüzde köylü sınıfı, işçi sınıfı, burjuva sınıfı gibi sınıflar yoktur. Türk Milleti, Türk vatanı gibi birdir.

Halkevlerinin köycülük şubesinin gayesi, sosyal olarak yükseltilmesi gereken önemli bir kısım halkın tabi olduğu hayat şartlarını düzeltmek ve geliştirmek olmuştur.

Köycüler şubesinin; 6 avukat, 5 öğretmen, 31 tüccar, 53 çiftçi ve 21’i kadın olmak üzere toplam üye sayısı 357’dir.

Aradan doksan yıl geçti ve 2022 yılında şehirde yapılan yeni yapılanma sonucu, mezkur alan yeniden oluşturuldu. Meydana “Cumhuriyet Meydanı” ad verildi. Meydanın en başında halkevi, önünde Atatürk heykeli ile 1934 yılı 2022 yılına taşındı. Kültür Park ise bir başka mekanda kurulmuş ve hizmet vermeye devam etmektedir.

Halkevleri 1951 yılında kapatılmıştır. (8 Ağustos 1951 tarihli kanun)

DİĞER YAZILARI 2024’ÜN “EN”LERİ 01-01-1970 03:00 YAHYA KEMAL VE “EVE DÖNEN ADAM”           01-01-1970 03:00 AĞLA BATI AĞLA BAASCILIK DA KOMÜNİZM GİBİ BATTI             01-01-1970 03:00 HAZAR SANTRALİ VE KAZANDIRDIKLARI 01-01-1970 03:00 DÜNYA DEĞİŞİRKEN GÖZLER TÜRKİYE''DE 01-01-1970 03:00 BİRAZ SİYASET 01-01-1970 03:00 ÜÇÜNCÜ DÜNYA SAVAŞI ÇIKAR MI? 01-01-1970 03:00 DOLARI TAHTTAN İNDİREBİLİRLER Mİ? 01-01-1970 03:00 ŞEHİR LOKANTASI VE HALK EKMEK FABRİKASI 01-01-1970 03:00 HARPUT’TAN ELAZIĞ’A YA DA YUKARI ŞEHİR’DEN MEZRA’YA 01-01-1970 03:00 SON BRICS TOPLANTISI VE TÜRKİYE 01-01-1970 03:00   “YUNUS EMRE’NİN FİKİR DÜNYASI” 01-01-1970 03:00 KAPİTALİZMİN YERİNE YENİ SOL VEYA EMEK-SERMAYE ORTAKLIĞI SORUNU ÇÖZER Mİ? 01-01-1970 03:00 ÜÇ ÖĞRETMEN OKULU: MALATYA, ELAZIĞ, TUNCELİ 01-01-1970 03:00 TÜRKİYE BRICS’E ÜYE OLUYOR 01-01-1970 03:00 TETİKÇİ EKONOMİSTLER 01-01-1970 03:00 NUH TUFANI VE GILGAMIŞ DESTANI 01-01-1970 03:00 SON YÜZYILDA TÜRKİYE’DE FİKİR HAREKETLERİ 01-01-1970 03:00 NEYE RİBA DİYECEĞİZ? 01-01-1970 03:00 BEDRİ RAHMİ VE DUT MEYVESİ 01-01-1970 03:00 TARIMDA ÖRNEK BİR PROJE 01-01-1970 03:00 TARIM, HAYVANCILIK VE ÖRNEK BİR PROJE 01-01-1970 03:00 DİYARBAKIR'IN EĞİL İLÇESİ VE İKİ PEYGAMBER 01-01-1970 03:00 BARBAR OLAN KAPİTALİZM Mİ YOKSA BATI MI? 01-01-1970 03:00 KÂBE VE MEKKE 01-01-1970 03:00 MEDENİYET YÜRÜYÜŞÜNDE İSLAMIN İZLERİ 01-01-1970 03:00 ACABA BİZ Mİ DEĞİŞMEDİK? 01-01-1970 03:00 İSLAM'IN SİYASALLAŞMASI 01-01-1970 03:00 CUMHURBAŞKANI KONUŞUYOR 01-01-1970 03:00 İTİRAZ VE İTİRAF ŞARTTIR 01-01-1970 03:00 TÜRK MODERNLEŞMESİ ÜZERİNE 01-01-1970 03:00 DİKKAT ÇEKİCİ BİR ARAŞTIRMA 01-01-1970 03:00 MUSTAFA ÇALIK (1956-2023) 01-01-1970 03:00 SEZAİ KARAKOÇ (1933-2021) 01-01-1970 03:00 DOĞU SORUNU (TARİH BİR DİKİZ AYNASIDIR) 01-01-1970 03:00 31 MART 2024 SEÇİMİ ANALİZİ 01-01-1970 03:00 YEREL SEÇİMLERİNİN ARDINDAN 01-01-1970 03:00 “İŞARATÜ’L İCAZ” ÜZERİNDEN 01-01-1970 03:00 CHP REDDİ MİRAS YAPAR MI?         01-01-1970 03:00 YEREL SEÇİMLERDEN NE BEKLİYORUZ? 01-01-1970 03:00 KRİZLER BİLEREK(Mİ) ÇIKARILIYOR 01-01-1970 03:00 ETSO’YA ÇAĞRIMIZ VE BEKLENTİMİZ 01-01-1970 03:00 DİYANETE ÇALIŞANLARINDAN UYARI! 01-01-1970 03:00 SEÇİME GİDİYORUZ-SAVAŞA DEĞİL 01-01-1970 03:00 TEHLİKELİ BİR PROJE; EVANJELİZM 01-01-1970 03:00 HARPUT VE ELAZIĞ ÜZERİNE SEKİZ ESER 01-01-1970 03:00 DEĞİŞEN DÜNYADA TÜRKİYE’NİN AVANTAJLARI 01-01-1970 03:00 YEREL YÖNETİCİLER YEREL KALKINMAYI BAŞARABİLİRLER 01-01-1970 03:00 ATATÜRK’ÜN İLTİFATINA MUHATAP BİR İSİM İSMAİL HAKKI OKDAY 01-01-1970 03:00 EDEBİYAT MI DAHA ETKİLİ- SİYASET Mİ? 01-01-1970 03:00 BEŞİ BİR YERDE 01-01-1970 03:00 DEMİREL-ÖZAL-ERBAKAN 01-01-1970 03:00 SİYASET VE KAYITDIŞILIK 01-01-1970 03:00 TÜRKİYE’DE DİNDARLIK ALGISI FARKLILAŞIYOR 01-01-1970 03:00 BİRKAÇ OLAYLA EKONOMİ ANLATIMI 01-01-1970 03:00 KENT KONSEYİ VE STK’LAR 01-01-1970 03:00 TÜRKİYE CUMHURİYETİ 100 YAŞINDA “NİCE YÜZYILLARA” 01-01-1970 03:00 CHP KURULTAYININ ARDINDAN 01-01-1970 03:00 “HANS’IN ANLADIĞINI HASAN DA ANLAMALI” 01-01-1970 03:00 VAHDET-İ VÜCUD VE PANTEİZM 01-01-1970 03:00 Hz. ÂDEM NE İSE BİZ DE OYUZ 01-01-1970 03:00 AK PARTİ 4. BÜYÜK KONGRESİNİN ARDINDAN 01-01-1970 03:00 MERKEZ SAĞ VE TARTIŞILAN MUHAFAZAKÂRLIK 01-01-1970 03:00 VOLTAİRE, DİDEROT VE RUS ÇARİÇESİ  (İLGİNÇ BİR ANEKTOD) 01-01-1970 03:00   G20 VE TÜRKİYE 01-01-1970 03:00 DÜNYANIN YENİ PATRONLARI KİM? 01-01-1970 03:00 SEÇİMLERDE MİLLİYETÇİ OYLAR  01-01-1970 03:00 KUR’AN YAKMA EYLEMİ VE DİN KARŞITLARI 01-01-1970 03:00 BU MAKALEYİ HERKES OKUMALI (SÜLEYMAN DEMİREL PENCERESİ) 01-01-1970 03:00 ENFLASYON DEĞİL AHTAPOT MÜBAREK 01-01-1970 03:00 MİGROS İÇKİ SATAMAZ (MI?) 01-01-1970 03:00 DÜNYA YENİDEN ŞEKİLLENİRKEN TÜRKİYE ÇOK YÖNLÜ OLUYOR   01-01-1970 03:00 TÜRKİYE “OYUN KURUCU” ÜLKE       01-01-1970 03:00 HAZİNE GÜÇLÜ İSE DARBE OLMAZ 01-01-1970 03:00 BELEDİYE BAŞKANI MI OLMAK İSTİYORSUNUZ? 01-01-1970 03:00 EKONOMİZM YAPMADAN EKONOMİ KONUŞMAK 01-01-1970 03:00 SİSTEM VE REJİM 01-01-1970 03:00 BİR POLEMİĞİN DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ 01-01-1970 03:00 YENİ KABİNEDEN PROFİLLER 01-01-1970 03:00 MİLLET İTTİFAKI NEDEN KAYBETTİ? 01-01-1970 03:00 CUMHURBAŞKANLIĞI SEÇİMİNİN ARDINDAN 01-01-1970 03:00 İKİNCİ TUR CUMHURBAŞKANLIĞI SEÇİMİ VE BEKLENTİLER 01-01-1970 03:00 ŞEHİR KİMLİĞİNİ KAYBETMESİN 01-01-1970 03:00 2. YÜZYILIN SEÇİMLERİ 01-01-1970 03:00 TOPLUMUN SİYASİLERDEN BEKLENTİLERİ 01-01-1970 03:00 KİM HANGİ İSİM  ÜZERİNDEN SİYASET YAPIYOR? 01-01-1970 03:00 BİLGİ KAYNAĞI OLARAK TASAVVUF 01-01-1970 03:00 SİYASETTE YENİ YAPILANMALAR 01-01-1970 03:00 PARTİLER SEÇİME PROJELERLE GİTMELİ 01-01-1970 03:00 DÜNYA YENİDEN RESETLENİYOR 01-01-1970 03:00 14 MAYIS 2023 ERKEN SEÇİMİ 01-01-1970 03:00 RESETLENEN YENİ TÜRKİYE 01-01-1970 03:00 DEVLETİN DİNİ VE MEDENİYET 01-01-1970 03:00 DÜŞÜNÜYOR MUYUZ? 01-01-1970 03:00 DEPREMLERLE YAŞAMAK 01-01-1970 03:00 SANAYİLEŞME VE KALKINMA HİKAYESİ 01-01-1970 03:00 “MESNEVİ OKUYUP BULGUR AŞI YEMEK” 01-01-1970 03:00 VEKALET SAVAŞININ YENİ ADI: UKRAYNA 01-01-1970 03:00 KATAR DÜNYA KUPASI VE ÇIKARIMLAR 01-01-1970 03:00 KAPİTALİZM ÜZERİNDEN İRONİ 01-01-1970 03:00 KALKINMA VE İSLAM ÜLKELERİ ÜZERİNE 01-01-1970 03:00 HARPUT’U YENİDEN DÜŞÜNMEK 01-01-1970 03:00 ÜLKELER HANGİ SİSTEMLE YÖNETİLİYOR? 01-01-1970 03:00 POTANSİYELİMİZ VE GELECEĞİMİZ 01-01-1970 03:00